امام صادق (عليه السلام) مي فرمايند:

بر شما باد به قرآن اهميت داده و آنرا بياموزيد. گروهي از مردم هستند قرآن را فرا مي گيرند تا مردم بگويند فلاني قاري قرآن است و گروهي نيز آنرا مي آموزند صرفاً براي صوت تا بگويند فلاني خوش صدا هست. در اين آموزش خيري نيست. برخي از مردم هم قرآن را مي آموزند و شب و روز (به تلاوت و عمل) به آن قيام مي كنند و براي آنها اهميتي ندارد كه كسي از آن با خبر باشد يا نباشد.

اصول كافي جلد 4 صفحه 420 حديث 6

*مقدمه

در نظام ارزشی اسلام، نیّت رکن اساسی و زیر بنای اعمال عبادي و در واقع شکل گیری چارچوب عبادت و پذیرفته شدن آن بستگی کامل به قصد و نیّتی دارد که فرد را به سوی انجام عمل فرا می خواند.

   قرائت قرآن کریم نیز که جزو با فضیلت ترین عبادات است، باید همواره با نیّتی که جلب رضای الهی و کسب هدایت از محضر قرآن و سایر اهداف متعالی درآن باشد، همراه گردد. از اینرو ائمۀ معصومین(ع) که ساکنان اصیل خانۀ وحی هستند، داشتن نیّت صحیح را شرط بهره برداری از انوار قرآن دانسته و قاریانی را که به قصد خودنمایی و یا با بنگيزه رسیدن به بهرۀ بی ارزش دنیایی به تلاوت قرآن می پردازند به شدت مذمّت نموده اند.

    در این درس به برخی از احکامِ مربوط به نیّت درقرائت قرآن و پس ازآن به احکامِ يادگيري قرائت صحيح در نماز پرداخته می شود.

الف) نیّت در قرائت:

1) در نماز و سایر عبادات همچون قرائت قرآن (چه در نماز و چه در غير نماز)، خالص بودن نیّت از ریا، شرط صحت و پذيرفته شدن عمل است، بنابراين اگر آنها را به قصد ریا انجام دهد عمل باطل می‌شود.[1]

توضیح: بطلان قرائت به معنی عدم پذیرشِ آن از سوی خداوند متعال است به همین علّت اگر کسی در قرائت نماز دچار ريا شود نماز او باطل مي شود و نيز اگر كسي نذر قرائت قرآن كرده باشد و آن را با نیت ریا انجام دهد، به نذرش وفا نكرده و بايد مجدداً با نيتي صحيح آنرا اعاده كند.

2) نيت از اركان هر عبادت است بنابراين چنانچه در نيت فرد اشكالي وارد شود ، هر چند بصورت سهوي ، عمل باطل مي شود. بنابراين اگر كسي در عبادت خود مثلاً در قرائت سوره نماز دچار ريا شود ولي فوراً متوجه شود و از اين عمل خود پشيمان شود هم نماز او باطل است.[2] 

3) ریاهایی که مبطل قرائت هستند عبارتند از:[3]

اول: قرائت را تماماً برای غیرخدا انجام دهد.

دوم: قرائت را هم برای خدا و هم برای غیرخدا انجام دهد. به عبارت ديگر انگيزه و محرك انسان براي قرائت هم امتثال فرمان خدا و هم جلب نظر مردم باشد.

سوم: ریا و خودنمايي در اوصاف قرائت، مثلاً تلاوت قرآن با صوت زیبا یا با خشوع و تأنّی براي خود نمايي.

4) ریاهایی که مبطل قرائت نمی‌باشند عبارتند از:

اول: ریا در مقدمات قرائت، مثلاً در رفتن به مسجد برای قرائت، قصد ریا کند.

دوم: ریا در بعضی از اعمال خارج از قرائت، مثل پوشیدن لباس خاص در هنگام قرائت، با قصد ریا.

سوم: در جائيكه عمل را خالصانه برای خدا انجام مي دهد ولی در عين حال دوست دارد مردم آن را ببینند و از آن مطلع شوند.

چهارم: ریا بعد از عمل، مانند اینکه قرائت خالص برای خدا باشد ولی بعد از آن برای خوشامد دیگران آن را نقل کند.

توضيح: گرچه ريا بعد از اتمام عبادت خالصانه موجب بطلان آن نمي شود ولي فرد بخاطر انجام ريا ، كار حرامي انجام داده و بايد از آن توبه كند.[4]

پنجم: عجب و خودپسندي و خودبيني در هنگام عبادت و به عبارت ديگر بزرگ و بسيار شمردن عمل در مقابل خداوند چنانچه همزمان با انجام عبادت باشد بنابر احتياط مستحب موجب بطلان عمل شده و چنانچه پس از انجام عبادت اين صفت ناپسند براي انسان ايجاد شود عمل گذشته باطل نمي شود.[5]

ب) يادگيري قرائت نماز

يكي از وظايفي كه بر عهده هر مسلمان معتقد است آموختن شيوه صحيح خواندن نماز بويژه قرائت صحيح حمد و سوره نماز مي باشد و اولين گام در اين راه آموزش روخواني صحيح آيات سوره مباركه حمد و سوره هايي است كه فرد به دلخواه خود پس از قرائت سوره حمد در نماز تلاوت مي كند مي باشد.[6]

1)     كسيكه حمد و سوره و اذكار ديگر نماز را به خوبي نمي داند و مي تواند ياد بگيرد ، چنانچه وقت وسعت داشته باشد ، بايد ياد بگيرد و اگر وقت تنگ است بنابر احتياط واجب در صورتيكه ممكن باشد بايد نمازش را به جماعت بخواند.[7]

2)     اگر يكي از كلمات حمد يا سوره را نداند يا عمداً آن را نگويد يا به جاي حرفي حرف ديگر بگويد مثلاً بجاي (ض) (ظ) بگويد يا اعراب را تغيير بدهد و يا تشديد را نگويد نماز باطل است.[8] 

3)     اگر كسي شيوه صحيح قرائت كلمه اي را نداند مثلاً نداند مغضوب با (ض) است يا با (ظ) بايد ياد بگيرد و اگر هر دو حالت را بخواند نمازش باطل است.[9]

4)     اگر انسان كلمه اي را صحيح بداند در نماز همانطور بخواند و بعد بفهمد غلط خوانده لازم نيست دوباره نماز را بخواند و يا اگر وقت گذشته قضا نمايد.[10]

5)     امام جماعت علاوه بر شروطي مانند عدالت بايد نماز را بصورت صحيح بخواند.[11]

6)      اگر مأموم بداند كه امام جماعت برخي از اذكار نماز را بصورت غلط قرائت مي نمايد نمي تواند به او اقتدا نمايد.[12]

نمودار چکیده درس

استفتائات ويژه

* آيا گرفتن اجرت در برابر تلاوت قرآن جايز است يا نه ؟

پاسخ مرحوم آيت الله العظمي فاضل لنكراني : اشكالي ندارد.

پاسخ مرحوم آيت الله العظمي تبريزي : اجير شدن بر قرائت قرآن مانعي ندارد . والله العالم.

پاسخ آيت الله العظمي مكارم شيرازي : اشكالي ندارد.

استفتائات قرآني ، غلامرضا نيشابوري صفحه 94

* اگر كسي قرآن بخواند براي اينكه به ديگران صداي خوب خود را بفهماند ، آيا عمل او ريا و حرام است؟

پاسخ آيت الله العظمي بهجت: اگر از باب ايجاد انگيزه در ديگران نباشد ، ريا مي شود.

پايگاه اطلاع رساني حضرت آيت الله العظمي بهجت

پرسشهای درس

1ـ باطل شدن قرائت به سبب ریا به چه معناست؟

2ـ ریاهایی که باعث باطل شدن قرائت می‌شوند، کدامند؟

3ـ آيا عجب در قرائت موجب بطلان آن مي شود؟

4- اگر كسي چندين سال كلمه «احد» را در سوره توحيد به اشتباه «اهد» قرائت مي نموده و در حال حاضر متوجه آن شده بايد نمازهايي را كه خوانده اعاده كند؟

بيشتر بدانيم

مبحث نيت در عين اهميت فوق العاده اي كه دارد ، داراي ظرفيتها و دقايق بسيار است چه بسيار افراديكه دچار بيماري خطرناك ريا بوده در حاليكه خود از اين موضوع بي اطلاعند و چه بسا مؤمناني كه به دليل آشنا نبودن با موازين اخلاص و ريا ، دچار وسواس شده و كارهاي نيكو را به اين تصور كه آميخته با ريا هست ترك مي نمايند با مراجعه به كتب اخلاقي از جمله مجلد اول كتاب اخلاق در قرآن تأليف حضرت آيت الله العظمي مكارم شيرازي صفحات 266 تا 296 مباحث موانع اخلاص ، آثار اخلاص ، فلسفه تحريم ريا ، طريقه درمان ريا ، آيا نشاط در عبادت منافات با اخلاص دارد؟

و تفاوت ريا و سمعه را مطالعه فرماييد.

پي نوشت

[1] . حجت هادی ، قرآن در آئینه احکام،ص43 – برگرفته از كتاب عروه الوثقي . مبحث نيت.

[2] . بني هاشم خميني ، سيد محمد حسن ، توضيح المسائل مراجع جلد اول صفحه 501 مسأله 942

[3] . برگرفته از کتاب عروة الوثقی، مبحث نیت مسألۀ 8 و 9.

[4] . مطابق با فتواي حضرت امام خميني برگرفته از تحرير الوسيله جلد اول صفحه142 مسأله 2

[5] . عروه الوثقي جلد اول صفحه472 مسأله دهم . مطابق با فتواي حضرات آيات امام خميني ، خويي ، اراكي ، گلپايگاني.

[6] . بني هاشمي خميني ، توضيح المسائل مراجع صفحه 519 مسأله 997 مطابق با فتواي تمامي مراجع عظام تقليد

[7] . همان ، صفحه 520 مسأله998 مطابق با فتواي حضرات عظام امام خميني ، مكارم ، فاضل ، شبيري زنجاني ، صافي گلپايگاني. ساير مراجع عظام درباره وظيفه كسيكه حمد و سوره و اذكار نماز را نمي داند توضيحات مختلفي ارائه فرموده اند.

[8] . همان ، صفحه 520و521 مسأله 1000 مطابق با فتواي حضرات آيات امام خميني ، تبريزي ، فاضل ، شبيري زنجاني ، صافي گلپايگاني ، سيستاني ، مطابق فتواي آيت الله العظمي مكارم شيرازي در صورتي نماز باطل است كه تغيير ايجاد شده از نظر لغت عرب غلط باشد. مطابق فتواي آيت الله العظمي بهجت در صورتي نماز باطل است كه مطابق با نظر اهل لغت كلمه مورد نظر تلفظ نشده باشد و نيز مطابق يكي از قرائات سبعه نباشد.

[9]. همان ، ج اول، صفحه 521 مسأله 1002 مطابق با فتواي حضرات آيات امام خميني ، صافي گلپايگاني ، فاضل ، بهجت ، مطابق با فتواي حضرت آيت الله العظمي شبيري زنجاني مگر اينكه هر دو حالت در زبان عربي صحيح باشد و يكي را به قصد ذكر بگويد.

[10] . همان ، صفحه 521 مسأله 1001 مطابق با فتواي حضرات آيات امام خميني ، تبريزي ، سيستاني ، مطابق با فتواي حضرات آيات فاضل ، شبيري زنجاني و مكارم شيرازي بنابر احتياط مستحب نمازها را دوباره بخواند يا اگر وقت گذشته قضا نمايد. مطابق با فتواي حضرت آيت الله العظمي صافي گلپايگاني بايد نماز را دوباره بخواند و اگر وقت گذشته قضا نمايد.

[11]. همان صفحه 742 ، مسأله 453 مطابق با فتواي تمامي مراجع عظام تقليد درباره ساير شروط امام جماعت از جمله بلوغ ، مرد بودن و ... به مسأله مورد اشاره مراجعه فرماييد.

[12]. مطابق با فتواي آيات عظام مقام معظم رهبري ، سيستاني ، بهجت ، استفتائات مقام معظم رهبري ج اول سؤال 598 و 599 و پايگاه اطلاع رساني مراجع فوق الذكر.